Ωστόσο, οι ειδικοί σπεύδουν να αποσυνδέσουν τις εξετάσεις από μια απλουστευτική ερμηνεία ενός τόσο σύνθετου γεγονότος. Η ψυχολόγος-παιδοψυχολόγος Αλεξάνδρα Καππάτου τονίζει ότι «οι εξετάσεις δεν αποτελούν το αίτιο για να οδηγηθεί ένα παιδί σε μία τέτοια κατάσταση», υπογραμμίζοντας πως σε τέτοιες περιπτώσεις σχεδόν πάντα συνυπάρχουν πολλοί επιβαρυντικοί παράγοντες — ψυχική ευαλωτότητα, αίσθημα αδιεξόδου, εσωτερική οδύνη και συχνά, αδυναμία έκφρασης ή αναζήτησης βοήθειας.
Οι Πανελλαδικές ως περίοδος υψηλού στρες
Η περίοδος πριν από τις Πανελλαδικές είναι αναγνωρισμένα μία από τις πιο στρεσογόνες φάσεις της σχολικής ζωής. Το άγχος, ωστόσο, μπορεί να είναι πραγματικό, δεν είναι όμως μονοδιάστατο. Όπως περιγράφει η ειδικός, «οι υποψήφιοι βρίσκονται σε ένα καθεστώς μεγάλης πίεσης, έντονου άγχους καθώς πλησιάζουν οι μέρες των εξετάσεων». Πολλοί μαθητές, ακόμη κι όταν έχουν προετοιμαστεί επαρκώς, βιώνουν αμφιβολία για τις γνώσεις τους, φόβο αποτυχίας και την αίσθηση ότι «ξεχνούν» όσα έχουν μελετήσει.
Τα διεθνή επιστημονικά δεδομένα επιβεβαιώνουν ότι η εξεταστική πίεση επηρεάζει ουσιαστικά την ψυχική υγεία των εφήβων. Μεγάλη μελέτη του οργανισμού World Health Organization δείχνει, ότι περίπου 1 στους 7 εφήβους ηλικίας 10–19 ετών παγκοσμίως αντιμετωπίζει κάποια διαταραχή ψυχικής υγείας, με το άγχος και την κατάθλιψη να συγκαταλέγονται στα συχνότερα προβλήματα. Παράλληλα, η αυτοκτονία παραμένει μία από τις κυριότερες αιτίες θανάτου για άτομα ηλικίας 15–29 ετών διεθνώς.
Ερευνητές από το University of Cambridge και το University College London (UCL) έχουν δείξει, ότι οι μαθητές που αντιλαμβάνονται τις σχολικές εξετάσεις ως «καθοριστική δοκιμασία της αξίας τους», κατά τους μήνες που προηγούνται των εξετάσεων, εμφανίζουν σημαντικά αυξημένα επίπεδα κορτιζόλης, διαταραχές ύπνου και υψηλότερα ποσοστά καταθλιπτικής συμπτωματολογίας, καθώς και αυτοτραυματικών συμπεριφορών στα επόμενα χρόνια.
Ωστόσο, η ίδια έρευνα και η ειδικός συγκλίνουν σε ένα κρίσιμο σημείο: η πίεση των εξετάσεων είναι παράγοντας στρες, όχι αυτόματη αιτία ακραίων πράξεων.
Γιατί οι εξετάσεις δεν αρκούν για να εξηγήσουν μια αυτοκτονική πράξη
Οι ειδικοί στην παιδοψυχιατρική επιμένουν ότι καμία μεμονωμένη αποτυχία ή εξεταστική περίοδος δεν οδηγεί από μόνη της σε αυτοκτονία. Η Αλεξάνδρα Καππάτου εξηγεί: «Οι εξετάσεις μπορεί να πυροδοτήσουν μία τέτοια αντίδραση σε ένα παιδί, το οποίο φέρει μία ευαλωτότητα για άλλο λόγο. Πολλές φορές δεν είναι ένας ο λόγος. Υπάρχουν πάρα πολλοί λόγοι – ο καθένας από αυτούς με το βάρος του – που λειτουργούν σωρευτικά και οδηγούν σε ένα τέτοιο αποτέλεσμα». Αυτό συμφωνεί με τα πορίσματα της σύγχρονης ψυχιατρικής.
Ενδεικτικά, αναφέρεται σχετική έρευνα, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό The Lancet Psychiatry, βάσει της οποίας οι αυτοκτονικές συμπεριφορές στην εφηβεία σχετίζονται συνήθως με συνδυασμό παραγόντων: προϋπάρχουσα κατάθλιψη, αίσθηση κοινωνικής απομόνωσης, δυσκολία διαχείρισης έντονων συναισθημάτων, οικογενειακές συγκρούσεις, διαδικτυακή επιρροή και προηγούμενα τραυματικά γεγονότα. Με απλά λόγια, οι εξετάσεις μπορεί να είναι το «ορατό» γεγονός, όχι όμως το βαθύτερο αίτιο.
Η πίεση των γονιών – συχνά ακούσια, αλλά υπαρκτή
Η κ.Καππάτου υπογραμμίζει ότι οι γονείς, συχνά με καλή πρόθεση, μπορεί να ενισχύσουν το άγχος των παιδιών τους:
«Τα παιδιά είναι ήδη πολύ πιεσμένα και δεν χρειάζεται εμείς οι γονείς να τα φορτώνουμε περισσότερο», θα πει με την παρατήρηση αυτή να υποστηρίζεται από σειρά ερευνών στην αναπτυξιακή ψυχολογία, με αντιπροσωπευτική σχετική μελέτη του American Psychological Association, όπου καταδεικνύεται πως οι έφηβοι εμφανίζουν σημαντικά χαμηλότερα επίπεδα άγχους όταν λαμβάνουν από τους γονείς τους συναισθηματική επιβεβαίωση και όχι πίεση επίδοσης.
Όταν, δηλαδή, οι γονείς δίνουν έμφαση στην προσπάθεια και όχι στο αποτέλεσμα. Αντίθετα, όταν το οικογενειακό περιβάλλον περιστρέφεται αποκλειστικά γύρω από τις εξετάσεις, οι δείκτες στρες αυξάνονται αισθητά. Η κ.Καππάτου χρησιμοποιεί, μάλιστα, μια χαρακτηριστική εικόνα: «Η οικογένεια οφείλει να είναι ο ‘απορροφητήρας’ των κραδασμών και όχι ο παραγωγός τους». Αυτό σημαίνει, όπως εξηγεί, ότι «το σπίτι χρειάζεται να παραμείνει χώρος ασφάλειας και κανονικότητας — όχι χώρος διαρκούς υπενθύμισης ότι ‘τώρα διακυβεύεται το μέλλον σου’».
Τα προειδοποιητικά σημάδια που δεν πρέπει να αγνοηθούν
Η ειδικός ξεκαθαρίζει ότι η εφηβεία περιλαμβάνει συχνές εναλλαγές διάθεσης, όμως ορισμένες αλλαγές χρειάζονται προσοχή. Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στην αναγνώριση αλλαγών στη συμπεριφορά. Όπως λέει, «όταν ένα παιδί παραμένει για περισσότερο από δύο εβδομάδες απομονωμένο, με εμφανή θλίψη, κόπωση, δυσκολία ύπνου, ευερεθιστότητα ή απώλεια ενδιαφέροντος για καθημερινές δραστηριότητες, αυτό είναι λόγος να υπάρξει συζήτηση και αξιολόγηση».
