Αυτό που ξεκίνησε ως μια διαμαρτυρία των μικρομεσαίων και των εμπόρων του Μεγάλου Παζαριού εξελίσσεται σε μία από τις πιο μαζικές αμφισβητήσεις του καθεστώτος που κυβερνά από το 1979 το Ιράν. Μια χώρα σε βαθιά οικονομική κρίση, στην οποία την έχουν οδηγήσει οι πολυετείς κυρώσεις, η απουσία επενδύσεων, η απορρόφηση δισεκατομμυρίων δολαρίων για την ανάπτυξη αμυντικών δυνατοτήτων, αλλά και η διάθεση τεράστιων πόρων για την ενίσχυση του δικτύου πληρεξουσίων σε ολόκληρη την περιοχή του λεγόμενου «Άξονα της Αντίστασης». Οι πολίτες, ακόμη και της μεγάλης μεσαίας τάξης, φτωχοποιούνται και βλέπουν την ισοτιμία του δολαρίου με το ριάλ να κατρακυλά από το 1 προς 70 το 1979, σε 1 προς 820.000 το 2025 και στις πρώτες μέρες του 2026 να εκτινάσσεται στο 1 προς 1.400.000 ριάλ.
Οι διαδηλώσεις όμως σύντομα έγιναν πολυσυλλεκτικές και στους εμπόρους και τη μεσαία τάξη προστέθηκαν οι γυναίκες, οι νέοι, αλλά και μειονοτικές ομάδες, εκφράζοντας μια βαθιά δυσαρέσκεια για το θεοκρατικό καθεστώς, που οδήγησε σε συνθήματα όπως «Θάνατος στον Χαμενεΐ» και σε αμφισβήτηση του καθεστωτικού δόγματος της επέκτασης με το σύνθημα «Ούτε Γάζα ούτε Λίβανος, η ζωή μου για το Ιράν».
Το καθεστώς, έχοντας διαχειριστεί στο παρελθόν ανάλογες, αν και μικρότερες σε ένταση και με πιο ήπια ποιοτικά χαρακτηριστικά, αμφισβητήσεις, επέδειξε στην αρχή αυτοσυγκράτηση αλλά πλέον όσο περνούν οι ημέρες, οδηγείται στη συνταγή της βίαιης καταστολής, ελπίζοντας ότι μαζί με την ενοχοποίηση όσων πρωτοστατούν στις διαδηλώσεις ως πρακτόρων των ΗΠΑ και της Μοσάντ, θα μπορέσει να τιθασεύσει το κύμα των διαδηλώσεων.
Το καθεστώς είναι αποδυναμωμένο τόσο από τις κυρώσεις, κυρίως όμως από τις επιθέσεις που δέχθηκε την περασμένη άνοιξη από τις αμερικανικές και ισραηλινές δυνάμεις, οι οποίες εκτός των άλλων, ανέδειξαν την ευαλωτότητά του. Παρά τις σχέσεις που διατηρεί με τη Μόσχα και την Κίνα, αλλά και με άλλες χώρες του λεγόμενου παγκόσμιου Νότου, παραμένει παρίας της διεθνούς σκηνής, λόγω και της φιλοδοξίας του για απόκτηση πυρηνικών όπλων, ενώ με την επεκτατική πολιτική που ακολουθεί συνιστά απειλή για τις περιφερειακές δυνάμεις, αλλά και για την ασφάλεια ,της ενεργειακής τροφοδοσίας της παγκόσμιας αγοράς και του κρίσιμου διαύλου του Περσικού Κόλπου.
Όμως το θεοκρατικό καθεστώς ελέγχει απολύτως τους αρμούς της εξουσίας στο Ιράν, με μοχλό τους Φρουρούς της Επανάστασης και ένα ευρύ πλέγμα στρατιωτικών και παραστρατιωτικών οργανώσεων και υπηρεσιών πληροφοριών, ενώ και η οικονομική ζωή της χώρας ελέγχεται απολύτως από το καθεστώς.
Παράλληλα, στο εσωτερικό της χώρας η εικόνα δεν είναι τόσο καθαρή. Στις προεδρικές εκλογές του 2024 ο υποψήφιος που είχε τη στήριξη των μουλάδων, Σαΐντ Τζαλιλί, έχασε μεν από τον μετριοπαθή μεταρρυθμιστή Μασούντ Πεζεσκιάν, συγκέντρωσε όμως το 45% των ψήφων με 13,5 εκατομμύρια ψήφους, δείχνοντας ότι το καθεστώς εξακολουθεί να διαθέτει σοβαρά ερείσματα στην ιρανική κοινωνία.
Η απουσία δομημένης και οργανωμένης αντιπολίτευσης αποτελεί ένα σημαντικό πρόβλημα, το οποίο ευνοεί το καθεστώς. Διάφορες προσωπικότητες που ζουν στην εξορία και αυτοανακηρύσσονται σε ηγέτες της αντιπολίτευσης έχουν πολύ μικρό κύρος και επιρροή στο εσωτερικό της χώρας. Ο γιος του Σάχη, Ρεζά Παχλαβί, φιλοδοξεί να καλύψει αυτό το κενό και αυτοπροβάλλεται ως δικαιωματικός ηγέτης της επόμενης ημέρας. Όμως στο εσωτερικό, η θητεία του Σάχη δεν έχει αφήσει τις καλύτερες μνήμες και το όνομα Παχλαβί δύσκολα θα μπορέσει να ενώσει τον ιρανικό λαό σε μια δύσκολη πορεία μετάβασης, εφόσον ανατραπεί το σημερινό καθεστώς. Έναν λαό 70 εκατομμυρίων που δεν είναι ομοιογενής, καθώς οι Πέρσες αποτελούν περίπου το 60% και οι υπόλοιποι είναι Αζέροι, Κούρδοι, Λουρ, Βαλούχοι, Άραβες, Τουρκμένοι και άλλες εθνοτικές ομάδες.
Οι ιδιαίτερες συνθήκες στο Ιράν καθιστούν εξαιρετικά πολύπλοκη την απόφαση για μια στρατιωτική παρέμβαση των ΗΠΑ, σαν αυτή για την οποία είχε δεσμευθεί ο Ν. Τραμπ, ο οποίος τώρα, που χύνεται το αίμα διαδηλωτών στο Ιράν, είναι εκτεθειμένος , διακυβεύοντας την προσωπική του αξιοπιστία.
Άμεσο πλήγμα θεωρείται δύσκολο, καθώς, σύμφωνα με αμυντικούς αναλυτές, ένα τέτοιο εγχείρημα απαιτεί την παρουσία στην ευρύτερη περιοχή τουλάχιστον δύο αμερικανικών αεροπλανοφόρων. Αυτή τη στιγμή το ένα αεροπλανοφόρο που βρίσκεται σε αποστολή είναι στη Σινική Θάλασσα και από εκεί χρειάζεται τουλάχιστον μία εβδομάδα έως δέκα ημέρες για να φτάσει στο πεδίο.
Επίσης, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι το Ιράν διαθέτει ακόμη ισχυρό απόθεμα βαλλιστικών πυραύλων και επιθετικών drones, με τα οποία μπορεί να πλήξει όχι μόνο το Ισραήλ, αλλά και αμερικανικές βάσεις και στόχους στην περιοχή.
Η δυσκολία όμως αφορά και την επιλογή των στόχων, καθώς δεν αρκεί η εξουδετέρωση είτε του θρησκευτικού ηγέτη είτε της ηγεσίας των Φρουρών της Επανάστασης για να οδηγηθεί σε κατάρρευση το καθεστώς. Πλήγματα σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις ή κρίσιμες υποδομές του Ιράν θα κλονίσουν το καθεστώς αλλά πιθανότατα θα οδηγήσουν σε αντίθετα αποτελέσματα, καθώς οι πρώτοι που θα πληρώσουν τις συνέπειες θα είναι οι Ιρανοί πολίτες, οι οποίοι έτσι θα αναγκαστούν να στηρίξουν την κυβέρνησή τους.
Οι Αμερικανοί έχουν ένα κακό παρελθόν σχετικά με τις παρεμβάσεις τους στο Ιράν. Η Επιχείρηση Ajax το 1953, όταν η CIA και η MI6 οργάνωσαν την ανατροπή του πρωθυπουργού Μοσαντέκ μετά την εθνικοποίηση του πετρελαίου, κόστισε περίπου 300 ζωές και εγκατέστησε έναν Σάχη που κυβέρνησε με τη σκληρή μυστική αστυνομία SAVAK έως το 1979. Τον Απρίλιο του 1980, η επιχείρηση Eagle Claw («Νύχια του Αετού») για την απελευθέρωση των ομήρων που κρατούνταν στην αμερικανική πρεσβεία της Τεχεράνης κατέληξε σε φιάσκο με οκτώ Αμερικανούς νεκρούς.
Υπάρχει όμως και ένας άλλος κίνδυνος, καθώς πολλοί Ιρανοί που σήμερα διαδηλώνουν στους δρόμους κάθε άλλο παρά πρόθυμοι είναι να χαιρετίσουν ή να υποστηρίξουν μια αμερικανική παρέμβαση, πολύ περισσότερο εάν αυτή έχει και τη στήριξη του Ισραήλ και της Μοσάντ.
Τα μέχρι τώρα κινήματα διαμαρτυρίας στο Ιράν ,η φοιτητική εξέγερση του 1999, το Πράσινο Κίνημα του 2009, οι οικονομικές ταραχές της περιόδου 2017-2019 και οι διαδηλώσεις «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» του 2022, είχαν μεγάλη δυναμική, αλλά δεν μπόρεσαν να οργανωθούν και να συντονιστούν ώστε να αποκτήσουν μαζικό πολιτικό έρεισμα και ηγεσία και να οδηγήσουν στην ανατροπή του καθεστώτος. Το σημερινό κίνημα καλείται να κάνει την υπέρβαση, καθώς υπάρχουν βασικές προϋποθέσεις που θα μπορούσαν να οδηγήσουν, αν όχι στην άμεση ανατροπή, τουλάχιστον σε σοβαρό κλυδωνισμό του καθεστώτος, με την αποδυνάμωσή του και την εσωτερική απονομιμοποίησή του.
Το Ιράν έχει μπει σε μια μεγάλη περιπέτεια, όπου δεν μπορεί να αποκλεισθεί το χειρότερο σενάριο μιας σκληρής εμφύλιας σύγκρουσης, που θα βυθίσει στο χάος ολόκληρη την περιοχή ,με ένα καθεστώς που όσο πιο τραυματισμένο νοιώθει τόσο πιο επικίνδυνο θα γίνεται και για τους πολίτες του και για την ευρύτερη ασφάλεια. . Και όσο κλιμακώνεται η βίαιη καταστολή των διαδηλωτών και εν αναμονή της αντίδρασης των ΗΠΑ, θα περιορίζεται και η επιλογή μιας ήπιας μετάβασης που θα στηριζόταν στις μεταρρυθμιστικές δυνάμεις, με την ανοχή του καθεστώτος, το οποίο έτσι θα ήλπιζε στη διάσωσή του με την αποφυγή μιας μεγάλης αιματοχυσίας.
